|
تصوف
 در تحقيق اسا س تصوف آيا مي توان گفت كه اين آواي بلند عالمگير و اين نواي رساي پر ترجيع و تحرير و اين كمند پرتاب گلوگير كه هر حلقه اش زنجير هفتاد ذرعي است كه گردن هزاران گردنكش را زيخود كشيده به كلي بي اصل و اساس است و اين دراز سخن در ميان توده يكسر لغو است و بيهوده.
نه منصف را ياري انكار ريشه كن نيست.
لامحاله نقطه اي ولو موهوم بايد باشد تا مركز ثقل و تكيه گاه اين همه خطوط موربه و دواير مستعجبه و اوديه منشعبه گردد. يك حق ريشه هزاران باطل تواند شد ، هر آنچه در جهان (يا درنهان يا درعيان ) هستي و دوام يافت به ويژه كه صور متبادله متناقضه به خود گرفته باشد ، البته يك چيزي بوده كه پرده بر روي خود كشيده و ناشناس به هر سو دويده اگر چه به هيچ دستي نيامده و تا آخر هم نخواهد آمد ،اما دستها را به سوي خود دراز كرده و از هر پرده اي سازي آوازي داده و تا ابد مي دهد و در هر قدمي دامي مي نهد و تا خواستي بيابي و بگيريش سبك مي جهد ،جويندگانش يابنده نيستند و مأيوس هم نمي شوند تا فرو بنشينند ،بيابانهاي طلب پر از كاروانهاي متقاطع اند.
اما سر منزل مقصود چون كف دست تهي است و يك نفر از كاروان به منزل نرسيده و نمي رسد هماره مي روند نه بر مي گردند و نه به مقصد مي رسند حركت بي سكون است و الجنون و فنون نه بانگ جرس ها از گوش مي افتد و نه هوسها در دلها مي خوابد ،طريفها[ تالد و تالد ها باز طريف مي شوند ،حريفان همه در بازي اند نه كسي مي برد نه از بازي دست مي كشد.
نه تنها در اسلام در مزارع همه اديان ريشه تصوف روييده هر جا با يك برگ و سازي و به يك نام و آوازي يك جا به نام فلسفه ،يك جا به نام اخلاق ،يك جا به نام عرفان ،يك جا به نام وجدان ،يك جا به نام درويشي ،يك جا به نام بي خويشي ،يك جا به نام حكمت عاليه ،يك جا به نام حكمت الاهي ،يك جا به نام معرفة النفس ،يك جا به نام كيمياي سعادت . ادامه ...
|
صفحه نخست 
دیری است كه نام علی بر زبان هاست ،قرن هاست كه نام او در دفترها و كتاب هاست .
و تخلل آیۀ اذا سئلك در اینجا میانۀ مطلب روزه گر چه از شواهد الهی و محمدی نبودن ترتیب قرآن حاضر است لكن تبرعاً توان گفت كه اشاره ای است به سببیت روزه برای قرب خدا و سؤال از خدا و دعوت خدا و استجابت برای خدا و ایمان و رشد به طور سببیت تامۀ نزدیك نه دور والّا مضمونش هیچ ربطی به قبل و بعد خودش به حسب ظاهر ندارد و مانند جملۀ معترضۀ بی ربط می نماید كه مناسب كلام الهی نیست . پس می توان حدس زد كه مراد از عبادی روزه داران به روزۀ كامل است كه گویا روزه داران به زبان روزه داری سؤال از خدا می كنند كه كجاست این خدایی كه ما به قدم ریاضت رو به او می رویم ؟ 
ای مؤمنین ! واجب شده بر شما روزۀ با مشقت چنانكه واجب بود بر سابقین شما از امم به امید تقوی .
مكاشفه دریافت معانی پایدار و حقایق عالیه غیبیه است كه بر سالك راه حق و حقیقت افاضه شده بر حسّ ِ مشترك ِ طبیعی اش می نشیند .دریافت معانی عالیه غیبیه ازمجرای حواسّ باطنی همچون گوش ِ جان و چشم ِ جان مكاشفه است اما از طریق حواسّ ظاهر نوعی از مشاهده است ،همچون دیدار دل آرای جبرییل امین توسط محمد مصطفی (ص) كه با چشم ِ عنصری بالعیان دید و به روشنی شنید. 
چونكه در اديان جنبه روحيّت بيشتر از علوم و ساير فنون دنيا هست بلكه محض روحيّت است.
كافر بر ضدّ مؤمن هماره به خود مطمئن و از خود راضی است و رستگاری ها در خود می بیند و به خود وعده می دهد چنان كه گویا حالا هم در نور است با آن كه یقیناً مؤمن به هر درجه ای پست هم باشد نسبت به كافر پر نور است و كافر به هر اندازه كه خوش عمل هم باشد نسبت به مؤمن بی نوراست اما مؤمن در مقام پندار و باور نمودن نورنیست و خود را در ظلمت می بیند و همین دید علامت ایمان او و سبب نجات اوست و كافر هماره خود را رستگار و در نور می بیند و همین دید علامت تحقق كفر او و هلاكت اوست و این مطلب نیز یكی از مقاصد مهمۀ خداست كه در آیة الكرسی می خواهد ذهنی مردم سازد كه صلاح حال مؤمنین است كه خود را در ظلمات افعالی و احوالی و مألی ببینند و چشم به راه صید غیبی و قوّۀ ولایت الهیه باشند. 
شارح پس از ارتباط با روح پر فتوح خيام و تائيد و امضاء خيام براين شرح رباعيات با سليقۀ فضلاء پسند بر اين مهم همت گماشته تا هم حق هنرمندی اين مؤلف و مصحح ادا شود و هم اشعار خيام مانند قند مكرر به لحن ديگر به نظر صاحب نظران برسد .
ما ايرانىها از اول قدردان خيام نبوديم بلكه فقهاء ما او را بد مىدانستند و توده نمىشناختند و ساكت بودند تا آنكه مستشرقين اروپا در سيصد سال پيش او را به جلالت يافته جوياى آثار قلمش شدند و كم نسخهترين كتب قديمه كه به دست مستشرقين آمد اشعار خيام بود زيرا نه فقيه متبع بود و نه قطب مطاع و نه كتب علمى داشت كه اتباع و شاگردان ترويج كرده باشند و نه اعيان و وزير و رئيسى بود كه به طمع طامعان مشهور شود بلكه همانكه شعر او را خوب هم مىدانست و هم مذاقش بود از ترس شاه اسلام و فقهاء پنهان مىنمود. 
بدان «ايدّك اللّه فىالدّارين» كه اين رباعيات حضرت سلطان السالكين شيخ ابوسعيد ابوالخير خراسانى قدس الله روحه گوگرد احمر است و بسيارى در وصول سعادت و حصول مدعيات و طلب روزى و تسخير قلوب و دفع عاهات و ساير امور تأثير عظيم دارد زيرا كه مرآت حقند .
بايد دانست كه همه صفاتِ انسان از قيافه و اشكال و احوالِ بدنىِ او پيدا است كه چه صفاتِ دائمه و چه صفاتِ زائله[1] يا منقلبه[2] دارد .و اين علمى بزرگ است كه نزد اقوامِ ترك و يونان و مغربيان متداول و محل توجه بوده و كتابها به هر زبان در اين علم نوشته شده و زمامداران و مديران خيلى محتاج به اين علماند افسوس كه در ايران حالا متروك است و نگارنده مىخواهد كتابى مستقل يا ترجمهاى نگار دهد اگر عمر و توفيقش اجازه دهند ،و ذوقِ عرفان نيز كه از صفاتِ عاليه روحانيه است البتّه نشانها در اشكالِ طبيعيه بدن دارد ،علاوه بر علاماتِ مطلق هوش و زيركى كه بعضِ آنها نوشته خواهد شد .
سلوك از واژه سلك به معنىِ راه گرفته شده است .و سلوك به معناى راه رفتن است .سلوك روحى ،راه رفتن در مسير كمالات انسانى است به عبارتى ديگر ،سلوك روحى جوهركشى از مواد جسمانى است كه سالك ،لطايف و جواهرِ روحى را كه در تنِ خود و طبيعت موجود است جذبِ جان خود مىسازد . 
سُبحانَ الّذی اسریٰ بِعَبدِه از جمله مختصات رسول خاتم معراج جسمانی است به نحوی كه در عوالم هستی هیچ بالا و پستی نماند مگر آنكه احاطه بر او پیدا كند و از او بگذرد و با حدود جسمانیّه خود در مقام لاحدی قدم نهد و در عین حدود از تمام حدود برهد و چنانچه معنویّت او ساری و جاری در هویت جمیع ممكنات است از ارواح و اجسام همچنین صورت و جسم عنصری خود را در جمیع اصقاع جسمانیه و نشأت صُوریه سیر بدهد تا مطابق شود صورت و معنی و ظاهر و باطن و حكم معنی در صورت جاری شود و صورت جسمانیه آن سرور دارای قوه و حكم معنی باشد بالتّمام كه هیچ قوّه ای از قوای معنی و حكمی از احكام معنی باقی نماند جز آنكه در صورت او جاری شود كه این لازمه مرتبه خاتمیت است و از این مطلب تعبیر می شود به اعتدال حقیقی چون اعتدال حقیقی مزاج كه در هیچ بشر ممكن نیست چنانكه اطبّا گویند جز در حضرت خاتم (ص) . 
بعضى پندارند كه قول به تناسخ مختص به عرفاء يا به قومى است كه آنها را تناسخيه گويند .
آيا اگر كسى در حضور موسيقى دانى حاضر شود، موسيقى دان شود و يا اگر عملِ جراحىِ جراحِ چيره دستى را مشاهده كند جراح شود.
باید دانست كه فایده دین براى بشر دو قسمت است:
چون آدمی از افق انس و محبت طلوع كرده بالفطره مشتاق اجتماع با آحاد نوع خود است بلكه با هر جانداری و هیئت اجتماعیه را مطلقاً به جان خواهان و از انفراد طبعا گریزان است (لذا عزلت جزء ریاضات و مشاقّ امور شمرده می شود) و نیز چون آدمی بسان دیگر جانداران سهل المؤنه نیست بلكه زیست او محتاج بسی آلات و لوازم تعیش است و این اجتماع ضروری و لابدً منه است .
عرفان يك علم رسمى نيست كه موضوع و مبادى و مسائل مختصّه و كتب مخصوصه داشته باشد ،و نيز دينى بزرگ يا شعبهاى از يك دين نيست كه به قدمِ عَصَبِيَّت ايستاده با اَديانِ ديگر و يا شعبههاى ديگر تدافع نمايد و غرضِ خود را در عَرضِ اَغراضِ آنها نهاده و به پيش بردن بكوشد و همِّ خود را ابطالِ اغراضِ ديگران قرار دهد ،بلكه يك طرز دانشِ مُنبَسِطُ الذّاتى است كه به هر علم و دين و فلسفه مىتواند درآيد ،و خود را به آنها و آنها را به خود بيارايد و با آنها يكدل و هم آغوش گردد و نامِ خود را فدا و نام آنها را بلند سازد چون حرفِ ساكن كه به هر حرفى رسد بَدَل به آن گشته ادغامِ در آن شود . 
و آن معرفتاللّه كه به فكر توان یافت همین است كه دست قوىّ پنجه فكر انسانى از احتجاب صفات بشریه برآید و بگیرد یك یك از اشیاء را و سلّاخى آغازد. 
این ناچیز اعتقاد راسخ دارد ،كه اگر كسى خواستار آن شد كه به علم عرفان و مباحث پنهانى آن واقف گردد ،و بعد به سلوك پردازد، لازمهاش آن است كه در بدایت امر به حقانیت دیانت اسلام و مذهب تشیع اثنىعشرى معتقد گشته و تمام دستورات الاهى را نصبالعین خود قرار دهد و دقیقهاى از دقایق را فرو نگذارد آنگاه طى طریق نماید و در طول ایام حیات خود با قید جسد عنصرى راه به عالم غیب برد. 
اشتياقِ روزافزون به مطالب روحى (درونى) در جامعه بشرى رو به تزايد است. افراد بسيارى (كه بخش اعظم آنان را جوانان تشكيل مىدهند) علاقه مند به عرفان و طالبِ سير و سلوك مىباشند .استعدادهاى پاكى كه اگر به درستى هدايت شوند ،هر كدام از ايشان به ستارهاى تابناك تبديل خواهد شد كه روزگارِ ما و روزگاران آينده را روشنايى مىبخشد . 
باید نخست فلسفه نوع دیانت را گفت.
تقسيم مىشود رباعيّات خيام از جهت عنوان مطالب به ده فصل :
استعداد يك چشم تيز بين دوربين بىخطا است كه فعليات لايقه خودش را مىشناسد و رو به آن مىرود و روى همان مىافتد و قرار مىگيرد و آرام مىشود .اگر استعداد كار و پيشه رو به علم برود مميز مطالب علميّه نيست ،به اشتباه مىافتد، پس اختلافات بسيار در فتواهاى علمى رو مىدهد و در واقع همه معذورند (چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند) . 
پس همه نقص و عيب هر كار و علم ناشى از يكى از سه چيز است :
تصوف علت غاییه همه ادیان و در طی لسان همه پیمبران است نه صریح ولی منطوق عیسی مسیح است كه او آنچه را كه پیمبران در زیر زبان داشتند و در دل پنهان كرده بودند برای نتیجه روز آخر او بر زبان آورد صریحا بی پرده از اول. 
س 1 :آیا دینِ اسلام اجازه مىدهد كه پسر و دختر كه خواستارِ هم باشند مدّتى با هم معاشرتِ امتحانى نمایند تا خوىِ یكدیگر و باطنِ هم را بدانند بىآنكه تمتّعى از هم بردارند از بوس و كنار ؟
میان اهل دین در سنخ دین اختلاف است ،اكثر آنها دین را از سنخ عقل و عدل و قانون می دانند و لازمه اثبات لزوم نوع دین در میان بشر نیز همین است و اقل كه عرفای هر دین باشند (آن هم نه همۀ عرفا) دین را از سنخ عشق و فضل می دانند و قول اول را قشری و جامد و ظاهری می نامند و هر جا زاهد به عنوان مذمت گویند ،مرادشان آن است كه دین را فقط قانون بداند. 
بيش از پنجاه سال پيش ،فريتس ماير (1912 – 1998) دانشمند اسلام شناس سوئيسى ،رسالهاش را در باب جوهر عرفان در اسلام به نگارش در آورد .در اين نوشته او براى نخستين بار در حوزه شرق شناسىِ اروپا اين فكر را مطرح كرد كه صوفيه آداب رازآلود تشرّف به عرفان است ،حول رابطه مراد و مريد.صوفى آنقدرها از متون و كُتب ياد نمىگيرد ،بلكه تحت ارشاد مرشد روشن ضميرى است كه خواندن نانوشتهها را مىآموزد ،تعليم و تربيت روحى او نه به علم و دانش فكرى، بل به كَسب استنباط قلبى و راز دل مهدوف است . 
اولاً دانشمندى و ديندارى دو مفهوم متخالفند و قليلالمصداق كه وجود خارجى كمتر به خود مىپذيرند .توده بشر بيشتر فاقد اين هر دو مفهومند بى آنكه خودشان معترف باشند بلكه لاف فاقدين بيش از واجدين است .ميان هر دو مفهوم متخالف نظر به مصداق خارجى آنها يكى از چهار نسبت (نسب اربعه) البته هست . 
هركس قدمى از تقلید بیرون نهاده و شخصاً در امر دین و دعوى فِرَقِ مختلفه تفحص كرده باشد در نخستین نظر متوجه تباین و تضادى مىشود كه میان كردار مسندنشینانِ هر دین و گفتار مؤسسین و پیشوایانِ آن قوم موجود است . مطالبى كه اظهار مىكنند به هیچ وجه با عمل آنان توافق ندارد مثلاً اعمال ملل مسیحى و پیشوایان روحانى آن ملل با تعلیمات عیسى چندان مباینت دارد كه گویى الدالخصام عیسى همین مدعیان جانشینى او هستند .عیسى گوید بدى را به بدى پاداش مدهید ،در مقابل درشتىها نرمى كنید .اما روحانیون مسیحى جمیع مؤسسات جنگى و سیاسىِ دُوَل را مشروع دانسته و جهانگیرى و ضعیف كشىِ آنان را منكر نیستند [كه] سهل است تقویت [هم] مىكنند و خود نیز شركت مىجویند . 
